Hout stoken heeft nog wel eens een slechte reputatie. Mensen met luchtwegproblemen en jonge kinderen kunnen last hebben van de roetdeeltjes die vrijkomen. Vooral bij open haarden en oude houtkachels is dit het geval. Echter, de nieuwe generatie houtkachels en -haarden heeft een sterk verbeterde technologie met een optimale verbranding. Kiest u voor een gesloten systeem met secundaire verbranding, dan worden de vrijkomende gassen - voor ze door de schoorsteen naar buiten verdwijnen - volledig verbrand. Zo worden alle brandbare gassen benut voor verwarming: de uitstoot is lager, het rendement hoger. Last met de buren voorkomt u ook door uw schoorsteen tijdig te laten vegen: minimaal één keer per jaar. Dit is tevens belangrijk ter voorkoming van schoorsteenbrand. Stook daarnaast altijd met luchtdroog, onbehandeld hout (dus ook zonder verfresten). Dan komen er geen schadelijke stoffen vrij.

In Nederland wordt steeds meer gebruikgemaakt van duurzame of groene energie. Bekende voorbeelden van dergelijke energiebronnen zijn wind, water en zon. Iets minder bekend, maar verantwoordelijk voor ruim 50% van onze duurzame energie, is bio-energie: energie op basis van biomassa, dus natuurlijke materialen. Met een aandeel van 10% van de totale bio-energie staat de houtkachel op de derde plaats. De consument moet meer doordrongen worden van de milieuvoordelen van de houtgestookte haard of houtkachel, vindt de Vereniging Haard en Rookkanaal.

De houtkachel speelt een onderschatte rol binnen het thema bio-energie en volgens de Vereniging Haard en Rookkanaal is dat onterecht. “Houtkachels worden niet gestimuleerd door overheid en milieuorganisaties en door sommige gemeentes zelfs ontmoedigd. Mensen denken dat houtverbranding vervuilt. Dat klopt, maar alleen als het gaat om verkeerd materiaal en slechte verbranding. Een open haard bijvoorbeeld ruik je altijd, want het is een open gat en er komt veel lucht bij."

De houtkachel of houthaard wordt in veel gevallen op één lijn gezien met de open haard. "Volgens het Bouwbesluit moet het aantal open haarden omlaag", aldus de Vereniging Haard en Rookkanaal. "Voor aannemers wordt de bouw van rookkanalen, via allerlei regels, dan ook flink moeilijk gemaakt. Maar er is een groot verschil tussen open haard en houtkachel. Een open haard heeft tijdens verbranding een maximaal rendement van 30%. Veel energie gaat verloren om de lucht en de rookgassen in het kanaal in beweging te krijgen. Maar door diverse ingenieuze verbrandings- en beluchtingstechnieken geeft de houtkachel veel meer rendement, tot wel 80%. En dat terwijl volgens het CE-keurmerk 30% rendement al voldoende is."

Houtkachels en houthaarden zijn mits zij voldoen aan de juiste normering en goed worden gestookt CO2-neutraal !! Die boodschap wil de Vereniging veel duidelijker gaan communiceren. "De houtkachel moet uit het verdomhoekje komen. Het milieuaspect is daar heel belangrijk. Een houtkachel is duurzaam want hout is vernieuwbaar en bij houtvuur komt evenveel CO2 vrij als bij het verrottingsproces van hout in de natuur. De houtkachel is dus CO2-neutraal maar geeft wel extra warmte." De consument moet er dan ook door de overheid attent op worden gemaakt dat sfeerverwarming met een houtkachel ook energie kan opleveren. "80% van de mensen stookt voor de sfeer, maar we noemen het niet voor niets ‘sfeerverwarming’. Dat het ook warmte oplevert, is mooi meegenomen. Wij zien dat steeds meer consumenten ontdekken dat stoken met een houtkachel slim is. Het duurste hout kost 85 euro per kuub. Dat is nog maar de helft van wat je bij de gasleverancier kwijt zou zijn."

Als er goed wordt gestookt, dan komt er geen duidelijk zichtbare rook uit het kanaal. "De rook uit de schoorsteen hoeft niet per se vuil te zijn. Bij het merendeel van de houtkachels zie je geen rook uit de schoorsteen komen. De brandstof is dan ook steeds beter onder controle. Te nat hout geeft eerst een pluim rook voor verdampt vocht en dat betekent veel energieverlies. Maar als er wordt gestookt met droog en schoon hout, dan is de houtkachel per definitie milieuverantwoord en energiebewust! Vergelijk het met auto’s die met het oog op het milieu alleen een goede verbranding mogen hebben. Dat is voor de Vereniging Haard en Rookkanaal dé uitdaging om aan de consument te vertellen."

Wel is de ‘vaak wispelturige’ consument lastig aan te spreken. "De consument moet gemotiveerd worden om én goed hout én de juiste houtgestookte haard aan te schaffen. Daarmee wordt een haard bedoeld die een hele benedenverdieping kan bijverwarmen, in combinatie met een centraal verwarmingssysteem. De consument koopt natuurlijk allereerst voor de sfeer maar het rendement wordt steeds belangrijker. De consument moet overtuigd raken dat hij met een houtgestookte haard een goede keuze maakt. Je ruikt niets, je ziet niets én het levert energie op. Het scheelt zomaar een paar honderd euro per jaar op de gasrekening."

Daarom vindt de Vereniging de rol van de vakman/specialist heel belangrijk. "Want hij kan aangeven welk toestel het beste past in de betreffende ruimte en wat de benodigde capaciteit is. Hij zorgt ervoor dat er geen overcapaciteit is, want dan wordt het stoken met de rem erop. Dat betekent meer rook, meer aanslag in het rookkanaal en meer kans op brand. Daarom wordt het kopen van een houtkachel bij een bouwmarkt bijvoorbeeld afgeraden: het is gewoon gevaarlijk als de haard slecht stookt."

Bij volledige verbranding in houtkachels ontstaat:

• Kooldioxide: draagt bij aan het broeikaseffect.
• Stikstofoxiden (in mindere mate): medeveroorzakers zure regen. 
• Zwaveloxiden: verzurend en schadelijk voor planten en dieren.
• Stof- en roetdeeltjes in de lucht: schadelijk bij langdurige inademing.
• Zware metalen en PAK's: hechten aan stofdeeltjes en zijn schadelijk voor mens en dier bij inademing.

Bij onvolledige verbranding in houtkachels ontstaat:

• Koolmonoxide: draagt bij aan het broeikaseffect en is schadelijk bij inademing.
• Koolwaterstoffen: verzamelnaam voor groep stoffen die bijdragen aan het broeikaseffect, en giftig zijn voor mens en dier.
• Polycyclische aromatische koolwaterstoffen (PAK's): kankerverwekkend.
• Benzo(a)pyreen: een van de meest schadelijke PAK's, uitstoot via kachels en haarden bedraagt 33 procent van de totale jaarlijkse uitstoot.
• Roet (teerachtige deeltjes): zet zich af tegen de binnenkant van de schoorsteen, en is brandbaar. Roet bevat vaak ook koolwaterstoffen.
• Dioxine: verzamelnaam voor een groep stoffen die zich ophopen in lichaamsvetten en moedermelk, giftig voor de mens.

Fijnstof uitstoot speelt ook bij houtkachels en houthaarden

Bouwprojecten worden stilgelegd, wegverbredingen uitgesteld. In sommige gemeentes geldt een verbod op het stoken met hout. Er zijn nieuwbouwwijken waar de aanleg van rookkanalen niet is toegestaan. Het heeft allemaal te maken met fijnstof. De Europese Unie heeft regels opgesteld om de hoeveelheid fijnstof in de lucht te verminderen. De haardenbranche draagt hier, door het ontwikkelen van nieuwe technieken en goede voorlichting aan de consument, een steentje aan bij.

Fijnstof heeft lang niet altijd een menselijke oorzaak. Aan maar liefst 55% van de totale hoeveelheid fijnstof in de lucht ligt een natuurlijke bron ten grondslag. Fijnstof is er in allerlei soorten. Het is een verzamelbegrip voor allerlei soorten deeltjes, zowel vloeibaar als vast, met een grootte van minder dan 10 micrometer (PM10), die variëren in schadelijkheid. Wie aan zee woont, krijgt met fijnstof te maken in de vorm van zeezout. Dit veroorzaakt minimale schade. Het andere uiterste is fijnstof afkomstig van bijvoorbeeld dieselmotoren, dat circa vijf keer zo schadelijk is als moderne, goed gestookte houtkachels.

Fijnstof bestaat in verschillende maten. Deeltjes kleiner dan 10 micrometer worden aangeduid met de term PM10. PM staat voor het Engelse ‘particulate matter'. Deeltjes kleiner dan 2,5 micrometer noemen we PM2,5. Er zijn zelfs deeltjes kleiner dan 0,1 micrometer. Het probleem met fijnstof is dat de deeltjes doordringen tot diep in de luchtwegen. Ze zijn zo klein dat ze niet gefilterd worden door de slijmvliezen in de neus-, mond- en keelholte. Vooral jonge kinderen en mensen met luchtwegproblemen kunnen er last van hebben.

Het verkeer is de grootste bron van fijnstof (circa 41% van de totale hoeveelheid door mensen veroorzaakt). Uitlaatgassen (vooral van wagens die op diesel rijden), de slijtage van wegen en autobanden, het draagt er allemaal aan bij. Ook landbouw (20%) en industrie (22%) hebben een flink aandeel. Elektriciteitscentrales, industriële stookinstallaties, de opslag van graan of kolen, enzovoort. Consumenten nemen 8% van het totaal voor hun rekening. Daarbij kunt u denken aan de barbecue in uw tuin of het stoken van de open haard of houtkachel. Overigens zijn het niet zozeer de asdeeltjes zelf die schadelijk zijn, maar vooral ook de paks (polycyclische aromatische koolwaterstof) die zich aan het minerale asdeeltje binden.

Hoe voorkom je overlast

• Stookt u op hout? Dan kunt u zelf veel doen om nadelige gevolgen voor de luchtkwaliteit te beperken:
• Gebruik schoon en luchtdroog hout (laat het voor gebruik 1½ tot 2 jaar drogen).
• Gooi de houtkachel of houthaard niet helemaal vol: één laag hout is vaak al genoeg.
• Stook niet bij mist of windstil weer. De rook slaat dan snel neer, wat buren overlast kan bezorgen.
• Volg de stookinstructies uit de handleiding van uw houtkachel op.
• Vermijd open haardvuren. Daarbij is het rendement laag en de emissie van onder andere fijnstof hoog.
• Bekijk het CE-keurmerk. Dit zogenaamde ‘typeplaatje' geeft aan hoe hoog rendement en emissie van het toestel zijn. U vindt het keurmerk op de achterzijde van het toestel of op het deurtje van de aslade.
• Laat op tijd de schoorsteen vegen (richtlijn: eenmaal per jaar). In geval van schoorsteenbrand kan de verzekeringsmaatschappij hier een bewijs van eisen.
• Koop een toestel dat past bij de ruimte die u wilt verwarmen (zie de grafiek). Bij een kachel die niet op vol vermogen brandt, is de verbranding slechter en zijn alle emissies - dus ook die van fijnstof - hoger.

Wat te doen bij kans op overlast?
 
In zeer dichtbebouwde gebieden is een open haard of houtkachel in huis vaak een minder goed idee. Maar ook door specifieke omstandigheden kunt u overlast ervaren. Bijvoorbeeld als de wind uit een bepaalde hoek waait.

Voorkomen is beter dan genezen, wil men sfeerverwarming dan zijn er intussen uitstekende alternatieven op gas. Gasvuren verbranden nagenoeg reukloos en zijn tegenwoordig zeer natuurgetrouw leverbaar. Van oudsher is de open haard de bekendste sfeerbrenger. Maar de laatste jaren hebben de gashaarden en houtkachels met een hoog rendement duidelijk de hegemonie overgenomen. Gashaarden zijn op dit moment bijzonder populair. Vooral het gemak speelt hierbij een belangrijke rol. De consument kan het toestel eenvoudig bedienen, bij veel modellen zelfs met een afstandsbediening. Bovendien hoeft hij niet meer met hout in de weer, de haard of kachel schoon te maken en dergelijke. Ook de verkrijgbaarheid van hout speelt een rol, vooral in de steden. Daarnaast ontbreekt bij veel mensen de ruimte om voldoende hout op te slaan. Informatie over gasvuren, gashaarden en gaskachels ?